غربالگری زگیل تناسلی و ویروس HPV؛ پیشگیری از سرطان دهانه رحم
غربالگری (Screening) در علم پزشکی به معنای انجام معاینات و آزمایشهای دقیق روی افرادی است که هیچگونه علامتی از بیماری ندارند، اما ممکن است در معرض خطر باشند. هدف اصلی غربالگری، تشخیص زودهنگام بیماریها پیش از بروز علائم بالینی است؛ یعنی زمانی که درمان بسیار آسانتر، کمهزینهتر و قطعیتر است.
در حوزه سلامت زنان، یکی از حیاتیترین و مهمترین غربالگریها، غربالگری ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) و بیماریهای مرتبط با آن نظیر زگیل تناسلی و ضایعات پیشسرطانی دهانه رحم است. از آنجا که ویروس اچپیوی در بیشتر مواقع کاملاً بدون علامت و خاموش در بدن فعالیت میکند، انجام منظم این آزمایشها تنها راه نجاتبخش برای جلوگیری از پیشرفت بیماری است.
چرا غربالگری ویروس HPV تا این حد اهمیت دارد؟
ویروس HPV شایعترین عفونت مقاربتی (STI) در جهان است. بسیاری از افراد مبتلا، هرگز متوجه حضور این ویروس در بدن خود نمیشوند، زیرا سیستم ایمنی در بسیاری از موارد آن را کنترل میکند. اما خطر اصلی زمانی رخ میدهد که ویروس در بدن باقی بماند (عفونت پایدار).
تیپهای مختلف این ویروس به دو دسته کلی تقسیم میشوند:
- تیپهای کمخطر (Low-Risk): عامل اصلی ایجاد زگیلهای تناسلی، زگیل مقعدی و زگیلهای واژینال هستند (مانند تیپهای 6 و 11).
- تیپهای پرخطر (High-Risk): عامل اصلی تغییرات سلولی پنهان و ابتلا به سرطان دهانه رحم (سرویکس)، سرطان واژن، فرج و مقعد هستند (مانند تیپهای 16، 18، 31 و 33).
بدون انجام تستهای غربالگری دورهای، ممکن است این تغییرات سلولی سالها پنهان بمانند و زمانی علائم خود را نشان دهند که به مراحل پیشرفته سرطان تبدیل شدهاند.
روشهای اصلی غربالگری زگیل تناسلی و HPV
برای تشخیص زودهنگام این عفونت، متخصصان زنان از روشهای ترکیبی زیر استفاده میکنند که به صورت روتین و در مطب انجام میشوند:
۱. معاینه فیزیکی و بالینی (Clinical Examination)
اولین قدم در غربالگری زگیل تناسلی، معاینه دقیق ناحیه تناسلی خارجی (وولو)، پرینه و مقعد توسط متخصص است. پزشک با استفاده از نور مناسب و گاهی ذرهبینهای پزشکی، به دنبال ضایعات گوشتی، مسطح یا گلکلمیشکل میگردد که نشانه فعالیت تیپهای کمخطر HPV هستند.
۲. تست پاپ اسمیر (Pap Smear Test)
پاپ اسمیر قدیمیترین و شناختهشدهترین روش غربالگری دهانه رحم است. در این روش، پزشک با استفاده از یک برس نرم، سلولهای سطحی دهانه رحم را جمعآوری کرده و به آزمایشگاه پاتولوژی میفرستد. پاتولوژیست زیر میکروسکوپ بررسی میکند که آیا سلولها دچار تغییرات غیرطبیعی (دیسپلازی) شدهاند یا خیر.
۳. آزمایش اچپیوی (HPV Typing / HPV DNA Test)
این آزمایش دقیقترین روش برای غربالگری است. نمونهگیری آن دقیقاً مشابه پاپ اسمیر انجام میشود (معمولاً در یک زمان نمونه هر دو تست گرفته میشود که به آن Co-testing میگویند). در این آزمایش، ماده ژنتیکی (DNA یا RNA) ویروس بررسی میشود تا مشخص شود آیا فرد به ویروس HPV مبتلا هست یا خیر؟ و اگر مبتلاست، دقیقاً درگیر کدام تیپها (پرخطر یا کمخطر) شده است.
زمانبندی استاندارد برای انجام تستهای غربالگری
طبق آخرین دستورالعملهای انجمن متخصصین زنان و زایمان آمریکا (ACOG)، برنامه غربالگری روتین باید به شرح زیر باشد:
- زیر ۲۱ سال: نیازی به انجام تست پاپ اسمیر یا HPV نیست (مگر در موارد خاص و با تشخیص پزشک در صورت وجود زگیلهای واضح).
- ۲۱ تا ۲۹ سال: انجام تست پاپ اسمیر هر ۳ سال یکبار توصیه میشود. در این سنین، تست HPV فقط در صورتی انجام میشود که نتیجه پاپ اسمیر غیرطبیعی باشد.
- ۳۰ تا ۶۵ سال (سنین طلایی): بهترین رویکرد، انجام همزمان پاپ اسمیر و تست HPV (Co-testing) هر ۵ سال یکبار است. یا انجام تست پاپ اسمیر به تنهایی هر ۳ سال یکبار.
- بالای ۶۵ سال: در صورتی که نتایج غربالگریهای ده سال گذشته طبیعی بوده باشد، ممکن است پزشک دستور توقف غربالگری را بدهد.
نکته مهم: افرادی که دارای شرکای جنسی متعدد هستند، سیستم ایمنی ضعیفی دارند، یا سابقه ابتلا به زگیل تناسلی و تست HPV مثبت را داشتهاند، باید با فواصل زمانی بسیار کوتاهتری (مثلاً هر ۶ ماه یا یکسال) با نظر پزشک معالج، غربالگری شوند.
اگر نتیجه غربالگری HPV مثبت بود، قدم بعدی چیست؟
مثبت شدن تست غربالگری به هیچوجه به معنای ابتلا به سرطان نیست، بلکه یک هشدار زودهنگام و ارزشمند است. اگر در غربالگری مشخص شود که شما ناقل تیپهای پرخطر هستید یا سلولهای دهانه رحم تغییر کردهاند، پزشک انجام کولپوسکوپی (Colposcopy) را تجویز میکند.
در کولپوسکوپی، دهانه رحم با یک میکروسکوپ مخصوص و بزرگنمایی بالا به همراه محلولهای خاص بررسی میشود تا در صورت وجود بافتهای مشکوک، نمونهبرداری (بیوپسی) انجام گیرد. در صورت وجود زگیل تناسلی نیز، روشهای درمانی سریع مانند کرایوتراپی (فریز کردن) یا لیزردرمانی آغاز میشود.
سوالات متداول درباره غربالگری HPV و زگیل تناسلی (FAQ)
۱. آیا دختران مجرد (باکره) هم نیاز به غربالگری زگیل تناسلی دارند؟
ویروس HPV عمدتاً از طریق تماس پوست به پوست در نواحی تناسلی منتقل میشود. اگر فردی هیچگونه تماس جنسی (حتی سطحی و بدون دخول) نداشته است، معمولاً نیازی به غربالگری داخلی دهانه رحم ندارد. با این حال، در صورت مشاهده هرگونه ضایعه پوستی مشکوک در ناحیه تناسلی، معاینه بالینی ضروری است. (زگیل تناسلی در دختران مجرد و باکره)
۲. آیا قبل از انجام تست غربالگری آمادگی خاصی لازم است؟
بله، برای دقیق بودن نتایج پاپ اسمیر و تست HPV، توصیه میشود از ۴۸ ساعت قبل از آزمایش، از برقراری رابطه جنسی، استفاده از تامپون، کرمها و داروهای واژینال و دوش واژینال خودداری کنید. همچنین این تست نباید در دوران قاعدگی انجام شود.
۳. آیا مردان هم میتوانند غربالگری HPV انجام دهند؟
در حال حاضر تست تایید شدهای مانند پاپ اسمیرِ زنان، برای غربالگری روتین مردان بدون علامت وجود ندارد. غربالگری مردان معمولاً به معاینه دقیق فیزیکی برای یافتن زگیلهای تناسلی محدود میشود.
۴. آیا تزریق واکسن گارداسیل من را از غربالگری بینیاز میکند؟
خیر. واکسن گارداسیل (Gardasil) یک روش پیشگیری فوقالعاده موثر در برابر شایعترین و خطرناکترین تیپهای ویروس است، اما تمام تیپهای HPV را پوشش نمیدهد. بنابراین، زنان واکسینهشده نیز باید طبق برنامه روتین، تستهای غربالگری خود را ادامه دهند.
تشخیص به موقع بیماریهای خاموش، نیازمند تجهیزات پیشرفته آزمایشگاهی و دقت و تخصص بالای پزشک معالج است. برای انجام دقیقترین معاینات دورهای، تستهای غربالگری سرطان دهانه رحم، نمونهبرداریهای تخصصی و درمان قطعی زگیل تناسلی، میتوانید به کلینیک فوقتخصصی دکتر دیانا حسینی مراجعه نمایید.
